دکتر علی شرقی
فیلاتلیست . اقتصاددان                                    
                               
                                      مقدمه ای بر هنرتمبرشناسی 
 
 هنر تمبر شناسی را در زبانهای لاتینی و بیشتر زبانهای زندة جهان فیلاتلی Philately و کسی را که به این هنر می پردازد Philatelist و آنچه را که مربوط به این هنر باشد Philatelic می نامند .
آوردن این واژه ها از این جهت است که در کشور ما و بویژه در گویش عامیانه این هنر پر ارج را " تمبر بازی " یا " تمبر جمع کردن " می نامند و این از آنروست که به اصل و ریشه این واژه و به حوزه مطالعه و بررسی این هنر آگاه نیستند .
واژه ای که به هنر تمبر شناسی استناد دارد یعنی  Philately یک واژة یونانی– لاتینی است و بخش نخستین آن یعنی     "Phil"بمعنای دوست داشتن و میل به دانستن و عشق ورزیدن به هنر است . همانگونه که پیشوند واژة فلسفه یا Philosophy نیز از همین ریشه است و "Phil" اشارت به عشق به دانستن و میل و علاقه وافر به اندیشیدن است و بنابراین فیلسوف یا  Philosopherبه کسی اطلاق می شود که هنر اندیشیدن را دارد و دوستدار دانش و بینش است .
 بنا بر آنچه که بیان شد تمبر شناسی یک هنر ارزنده و والایی است نظیر سایر هنرها و دارای همان حوزه فعالیت هنری و زیبا شناسی است .
 اما ممکن است پرسشی در ذهن هر انسان اندیشمندی خطور کند و آن اینکه اصولا چه سودی بر این هنر مرتبت است ؟ هنر تمبر شناسی به چه درد زندگی می خورد ؟ مگر بدون این هنر نمی توان زیست و آیا انسانهای بیشماری که با این هنر آشنایی نداشتند خوب زندگی نکرده اند ؟
اگر چنین سوالی مطرح شود همگی حق داریم آنرا به حوزه سایر هنر ها نیز تعمیم دهیم . مگر هنر نقاشی به چه درد زندگی می خورد ؟ مگر پدران ما که با هنرهای نمایشی و تأتر آشنا نبودند زندگانی آسوده ای نداشتند ؟ اصولا در ذات شعر چه سودی نهفته است ؟ مثلا بیت زیر که یکی از زیباترین سروده های حافظ و شاید یکی از زیباترین ابیات شعر غنی زبان پارسی است :
      
      به مژگان سیه کردی هزاران رخنه در دینم                 بیا کز چشم بیمارت هزاران درد برچینم
 
اگر با ملاک فایده که بعضی هنر والای تمبر شناسی را با آن مورد سوال و ارزیابی قرار می دهند بخواهیم آن را ارزیابی کنیم طبعا باید بپرسیم که این بیت زیبای حافظ به چه درد بشریت می خورد و مگر میلیونها پارسی زبان و میلیاردها انسان غیر پارسی زبان که آنرا نشنیده یا نخوانده اند مشکلی در زندگی داشته اند ؟ جواب همه پرسش های بالا اینستکه اصولا در ذات همة هنر ها , عنصری که فایده عملی برای زندگی روزمره مردم عادی داشته باشد وجود ندارد منتها انسانهای والا و نخبه, انگیزه های عادی و روزمره خشنودشان نمی کند . خورد و خواب و زندگی مرفه و امکانات مادی برای آنها کافی نیست و روح برتر و حساسشان گونه ای نیست که انگیزه های سطحی و عادی آنها را ارضاء کند . شاید یکی از تفاوتهای انسان و حیوان نیز همین باشد , حیوان با غذای خوب و جای مناسب احساس آرامش می کند ولی روح تشنة انسان والا را چیزهای دیگری سیراب می نماید و اینجاست که هنر بمفهموم مطلق آن مطرح میشود .
انسانها هر چه روح و روانشان بیشتر تلطیف گردیده باشد بیشتر به هنر روی می آورند و از اینروست که هنرمندان و هنر پروران همه از افراد برجسته و زبده هر اجتماع هستند و به همین جهت است که برای نمونه هنر تمبر شناسی همیشه مورد علاقه تحصیل کردگان و اساتید دانشگاه و زبده گان و برجستگان جهان بوده است و در کشور خودمان نیز هر چند این هنر نسبت به سایر رشته های هنری از سابقة کمتری برخوردار است معهذا در بین تمبر شناسان پنجاه سال گذشته اران به نامهای نخبگانی چون حکیم الملک , مخبرالسلطنه هدایت , مودب الدوله میر فخرایی , دکتر محمد دادخواه و حاج حسین آقا ملک و بزرگان دیگری چون آنان بر می خوریم .
بطور کلی هنر تمبر شناسی یک هنر پیشرفته و سازمان یافته جهانی است و هزاران کتاب به همة زبانهای زندة دنیا دربارة این هنر تألیف و تدوین گردیده است . صدها کتابخانه اختصاصی در مورد هنر تمبر شناسی در دنیا تأسیس گردیده است که تازه ترین انتشارات و پژوهشهای این هنر را در اختیار علاقه مندان قرار می دهند . بیش از صد مجله تمبر شناسی به اغلب زبانهای اصلی جهان مرتبا چاپ و منتشر می گردد و در کشورهای پیشرفته جهان تقریبا هیچ شهری نیست که در آن انجمن تمبر شناسان تأسیس نشده باشد .
اصولا تشکیلات بین المللی تمبر شناسی بسیار به کمیته بین المللی المپیک شبیه است . باشگاه های فیلاتلی هر شهر عضو فدراسیون فیلاتلی آن کشور می گردد و این فدراسیون ها همگی عضو فدراسیون جهانی تمبر شناسی هستند که محل آن در شهر زوریخ سوئیس می باشد . فدراسیون جهانی هر سال حداقل دو نمایشگاه جهانی در دو کشور مختلف برگزار می نماید که در این نمایشگاه ها کلکسیونرهای بزرگ دنیا تازه ترین کارهای خود را عرضه می نمایند و مانند المپیک هر سال کشورهای مختلف جهان نامزدی خود را برای میزبانی برگزاری مراسم سه سال آینده اعلام می نمایند و فدراسیون جهانی از بین کشورهای پیشنهاد دهنده دو کشور را برای برگزاری نمایشگاه ها و سمینارها و سایر مراسم سه سال آینده انتخاب و اعلام می نماید .
مدال های فدراسیون جهانی تمبر نیز بسیار شبیه کمیته بین المللی المپیک است و شامل مدال های برنز , نقره , ورمه و طلا میباشد منتها در این مورد فدراسیون تمبر شناسی از نظر مدال از کمیته بین المللی المپیک پیشرفته تر است بدین معنا که اولا بین مدال نقره و طلا یک مدال دیگر بنام ورمه "نقره روکش طلا" دارد . دیگر آنکه از مدال نقره به بالا یک مرحله کوچک و بزرگ نیز وجود دارد بنابراین مدالهای فدراسیون جهانی تمبر شناسی عبارتند از مدال برنز , نقره کوچک , نقره بزرگ , ورمه کوچک , ورمه بزرگ , طلای کوچک و طلای بزرگ .
همچنین برای کارهای برتر در حوزة مدالهای طلا یک جایزه مخصوص نیز به بعضی از گیرندگان مدال طلا اعطا می گردد که تعداد آن نیز محدود است . این جوایز مخصوص از طرف کشوذهای مختلف جهان اهداء می گردد .بنابراین بالاترین مدال کمیتة جهانی فیلاتلیک مدال طلای بزرگ با جایزة مخصوص می باشد .
تفاوت دیگر جوایز کمیته جهانی تمبر شناسی با کمیته جهانی المپیک اینستکه در بین برندگان مدال های طلای بزرگ یک مقام یا جایزه دیگر نیز بنام گراندپری  Grand Prixوجود دارد که در شب جشن اعطای جوایز( پالمارز Palmarez )و با رأی گیری تمام داوران به یک نفر در جهان اهدا ء می گردد که این بزرگترین جایزة آن دوره است . البته یک جایزة گراند پری افتخاری نیز وجود دارد که همانگونه که از اسم آن مشهود است بیشتر شبیه دکترای افتخاری است .
پیش از انقلاب مرحوم دکتر دادخواه و مرحوم ادوارد ژوزف و مرحوم صمد خورشید موفق به اخذ این جایزه جهانی شده بودند ولی فعالیت فیلاتلیست های ایران پس از انقلاب بسیار چشم گیر و افتخار آمیز بوده است .
 
 
 افرادی که توانستند پس از انقلاب کسب مدال نمایند و برای مملکت خود در مجامع بین المللی عزت و سر افرازی به ارمغان بیاورند با ذکر بالاترین مدالهای آنها بشرح زیر میباشد :
  1. آقای فریدون فرح بخش                                                مدال طلای بزرگ با جایزة مخصوص و گراند پری
  2. آقای دکتر علی شرقی                                                   مدال طلای بزرگ با جایزة مخصوص و گراند پری
  3. آقای یوسف چایچی                                                     مدال طلای کوچک
  4. آقای دکتر ابو تراب فتوحی                                           مدال طلای کوچک
  5. آقای دکتر حسین بهمنیار                                              مدال نقرة بزرگ
 
مدال های فوق همگی در گروه مطالعات تمبرهای کلاسیک ایران بدست آمده است . اصولا دورة کلاسیک به دورة قبل از سال 1890 میلادی اطلاق می شود و بنابراین از سال 1868 که اولین تمبر شیر و خورشیدی ایران چاپ  شده است تا پایان 1890 میلادی دورة تمبرهای کلاسیک ایران است . در دورة کلاسیک نیز تمبر های شیر و خورشیدی از اهمیت خاصی برخوردار است و از لحاظ مطالعه و بررسی بهترین دوره محسوب می شود . قدیمی ترین پاکتی که از تمبرهای شیر و خورشیدی موجود است مربوط به جمادی الثانی 1285 قمری است و در کلکسیون مشهور تاپلینگ در موزه بریتانیا موجود است .
تمبرهای شیر و خورشیدی از اینجهت حائز اهمیت است که اولا همگی آن در ایران و با وسایل بسیار ابتدایی و بیشتر با پرس های دستی چاپ شده است . حتی در مواردی ما گزارش هایی داریم که بعضی از آنها روی سکوهای خشتی و فشار دست و وزنه ای که روی کلیشه می گذاشتند آماده گردیده است , از این گذشته چون بودجه و برنامة اساسی برای این منظور پیش بینی نشده بود و ظاهرا کاغذ و مرکب چاپ هم در آن زمان گران و نایاب بوده است و برای هر نوبت چاپ,  کاغذ و مرکب را از بازار تهیه می نمودند , لذا واریته های گوناگون از لحاظ نوع کاغذ و ضخامت آن و تنوع رنگها به لحاظ یکنواخت نبودن مرکب ایجاد می شده است . حتی گاهی تمبر ها با پرس های دست ساز چاپ می شده و چون فشار پرس کافی نبوده , طرح تمبرها روی کاغذ بطور کامل قابل رویت نبوده است لذا مجددا تمبر را روی پشت همان کاغذ روی همان کاغذ چاپ می نمودند که به اصطلاح Double Print   ایجاد می شده است . بعضی اوقات چون چاپ روی کاغذ بصورت صحیح نبود بعلت کمیابی و گرانی آن  مجبور بوده اند کاغذ را برگردانند و مجددا چاپ کنند که واریته بسیار کمیاب دو رو چاپ یا  “Printed Both Sides” بوجود می آمده است. چون کلیشه های موجود تمبرهای شیر و خورشیدی چهار عدد تکی بوده است گاهی این کلیشه ها را که پهلوی هم می گذاشتند و با سیم به هم می پیو سته اند اشتباها یکی یا دوتا از کلیشه ها را بطور وارونه کنار هم می نهادند که پدیده بسیار نایاب “Tete Beche” ایجاد می گردیده استاینگونه تنوع ها در تمبر های کمتر کشوری در جهان بوجود آمده است لذا موضوع های مختلف و گوناگونی را برای بررسی و مطالعه در اختیار تمبر شناسان قرار می دهد که اگر این تنوع های نادر را با واریته های دیگر نظیر کاغذهای خط دار و دپلاسهDisplace” “و حتی جای انگشت چاپ کنندگان و سایر اشتباهات را در نظر بگیریم تمبر های شیر و خورشیدی ایران یکی از بهترین منابع تمبر شناسی در جهان است در عین حال طراحی آلبرت بار طراح فرانسوی با آن طرح زیبای شرقی و زنجیره 86 دانه مروارید که دور شیر و خورشید را گرفته است و طرح های اسلیمی اطراف آن , تمبرهای سری اول ایران را بصورت یکی از زیبا ترین تنبرهای اولیة جهان در آورده است اما چون موضوع این مقاله فقط مقدمه ای بر تمبر شناسی ایران است بررسی واریته های دوران اول کلاسیک را به وقت دیگری واگذار مینماییم .